ထားဝယ္
ၿမိဳ႕ကို ေရာက္တဲ့ အခါ က်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္ မႈနဲ႔ ပတ္သက္ တဲ့ ဗဟုသုတ
တိုးပြား သြားတယ္။ ဆရာဝန္ တစ္ေယာက္ရဲ႕ ရည္ရြယ္ခ်က္တစ္ခုနဲ႔ ႀကိဳးစား
လံု႔လထုတ္တာဟာ ဘယ္ ေလာက္ ေအာင္ျမင္ႏိုင္တယ္ဆိုတာကို မ်က္ဝါးထင္ထင္
ျမင္ရတယ္။ ဒီလို ေအာင္ျမင္မႈမ်ိဳး ႏိုင္ငံအႏွံ႔၊ ေဒသအႏွံ႔မွာ ရေစခ်င္တဲ့
ဆႏၵလည္း ျဖစ္တယ္။ ဆရာဝန္ကေတာ့ ထားဝယ္ၿမိဳ႕က ေဒါက္တာဦးသန္းဝင္းပါပဲ။ သူရဲ႕
ေခြး ကိုက္ခံရသူ လူနာ ကာကြယ္ေဆးထိုးခန္း ေလးကို တည္းခိုခန္းနဲ႔
ကပ္လ်က္ျဖစ္ေန ေတာ့ သြားၾကည့္မိတယ္။
လူအျပည့္ ေခြးကိုက္ခံရသူေတြကို စနစ္တက် ကာကြယ္ေဆးထိုးေပးေနတာ ေတြ႕ရ တယ္။ ထားဝယ္နယ္တစ္ဝိုက္က လူေတြ ဟာလည္း ေခြးကိုက္ခံရရင္၊ အေကာင္ ကိုက္ခံရရင္ ကာကြယ္ေဆးထိုးရမယ္လို႔ နားလည္ေနတယ္။ သူ႔ေဆးခန္းကို လာ ၾကတယ္။ ေသေသခ်ာခ်ာ မွတ္ထားေပ မယ့္ သံုးႏွစ္လား၊ ငါးႏွစ္လား မမွတ္မိ ေတာ့ဘူး။ ဒီကာလအတြင္းမွာ လူေပါင္း ၁၄၇၀ဝ ေက်ာ္ကို ကာကြယ္ေဆး ထိုး ေပးႏိုင္ခဲ့တယ္။ ဒီအထဲက ခုနစ္ေယာက္ ေလာက္သာ ေခြး႐ူးျပန္ေရာဂါ ရခဲ့ၾက တယ္။
အထူးသျဖင့္ မ်က္ခြံေအာက္ ေခြး ကိုက္ခံရတဲ့လူနာ၊ နားအေနာက္ ေခြး ကိုက္ခံရတဲ့လူနာ၊ အခ်ိန္ေနာက္က်မွ ကာကြယ္ေဆးထိုးသူ၊ ေခြးကိုက္ဒဏ္ရာ ကို ဖြင့္မထားဘဲ ခ်ဳပ္ၿပီး ပိတ္ထားသူေတြ မွာ ေတြ႕ရသတဲ့။ အားက်လို႔ ရန္ကုန္ ေရာက္တဲ့အခါ ေခြးကိုက္ခံရသူေတြ အတြက္ ေဆးခန္းတစ္ခုဖြင့္ရင္ ေကာင္း မွာပဲလို႔ ၾကံစည္စိတ္ကူးေပမယ့္ အခ်ိန္ ေပးႏိုင္တဲ့ ြဏ ဆရာဝန္တစ္ဦးကသာ ကိုယ့္ထက္ပိုၿပီး အရာေရာက္မယ္ဆိုတာ ကိုယ့္ေဆးခန္းမန္ေနဂ်ာက ရွင္းျပေတာ့မွ သေဘာေပါက္သြားတယ္။ေခြးကိုက္ခံရလုိ႔ ေဆးခန္း ႀကီးသြားရမယ္ ဆုိရင္ေတာင္ ေခြးရူးျပန္ကာကြယ္ေဆးက အဆင္သင့္ရွိခ်င္မွ ရွိမယ္။ စနစ္တက် ထုိးတတ္ခ်င္မွ ထုိးတတ္မယ္။ စနစ္တက် လမ္းညႊန္ခ်င္မွ လမ္းညႊန္တတ္မယ္။ စနစ္တက် ထုိးတတ္တဲ့လူရွိရင္ေတာင္ မွ ဒီလူဟာ ေဆးခန္းမွာ အျမဲရွိခ်င္မွ ရွိမယ္။
ကုန္၊ မႏၱေလး စတဲ့ ၿမိဳ႕ႀကီး ေပၚက ြဏ ဆရာဝန္ေတြက ေခြးကိုက္ခံ ရတဲ့လူနာ ေတြကို စနစ္တက်ထိုးေပးတဲ့ ေဆးခန္း ေလးျဖစ္ေအာင္ ႀကိဳးစားေစခ်င္တယ္။ ဘာလုိ႔ ဒီေဆးခန္းေတြဟာ အေရးႀကီးရတာလည္းဆုိေတာ့ ေခြးကိုက္ခံ၇ျပီး ေခြးရူးျပန္ျဖစ္သူ အားလုံးနိးပါး အသက္ ဆုံးရွဳံးႏုိင္လုိ႔ပါပဲ။ ေခြးကုိက္ခံရျပီး၊ အေကာင္ကိုက္ခံရျပီး စနစ္တက် ကာကြယ္ေဆးထုိးႏုိင္ရင္ ရာႏွဳန္းျပည့္ တားဆီးႏုိင္တဲ့ ေရာဂါ တစ္ခုျဖစ္ေနလို႔ပါပဲ မႏၱေလး ေဆးတကၠသိုလ္ ေဆးပညာ ပါေမာကၡဌာနမွဴး ဦးေအာင္ႀကီးက ေမာ္လၿမိဳင္ဆရာဝန္အသင္း ေဆးပညာ ႏွီးေႏွာပြဲမွာ ေဟာေျပာသြားတယ္။
ေခြးကိုက္ခံရပဲ ခံရ၊ ေခြးသြားနဲ႔ ျခစ္မိ ပဲ ျခစ္မိ၊ ေပါ့ဆေနလို႔ မရပါဘူးတဲ့။ ေခြး က ႐ူးလို႔ ကိုက္တာမဟုတ္ဘူး။ ေခြးကို စမိလို႔ ကိုက္တာ။ ကစားရင္း၊ ေဆာ့ရင္း ကိုက္မိတာ၊ ျခစ္မိတာဆိုၿပီး မေပါ့ဆပါ နဲ႔တဲ့။ ေခြးကို ကာကြယ္ေဆးထိုးထားတာ ပဲဆိုၿပီးလည္း မေပါ့ပါနဲ႔တဲ့။ ေခြးကိုက္ခံရတဲ့ သို႔မဟုတ္ သြားျခစ္ ခံရတဲ့ဒဏ္ရာကို ျပဳစုကုသျခင္းနဲ႔ PEP (Post-exposure Prophylaxis) လို႔ ေခၚတဲ့ ကာကြယ္ေဆးထိုးျခင္းဆိုတဲ့ အပိုင္းႏွစ္ပိုင္းရွိပါသတဲ့။ ႐ိုင္းတဲ့ေခြး၊ ေလလြင့္တဲ့ေခြးေတြဟာ အႏၱရာယ္ရွိ သလို ခ်စ္စရာေကာင္းတဲ့ အနီးကပ္ေခြး ကလည္း အႏၱရာယ္ရွိတာပါပဲတဲ့။ WHO ကေတာ ့အနာကုိ ေရနဲ႔ ေသေသ ခ်ာခ်ာ စင္ေအာင္ ေဆးရမယ္။ ဆပ္ျပာနဲ႔ ေသေသခ်ာခ်ာေဆးရမယ္။ ဆပ္ျပာကုိအနာကို မရႏုိင္ရင္ေတာင္မွ ေရနဲ႔ေသခ်ာ ေျပာင္ ေအာင္ ၁၀ မိနစ္ေလာက္ေဆးရမယ္တဲ့။ ဒီလုိေရးေဆးတာနဲ႔ပဲ ေခြးရူးျပန္ေရာဂါ ျဖစ္ႏွဳန္းကုိ ၉၀ ရာခုိင္ႏွဳန္း ေလာက္ေလွ်ာ့ခ်ႏုိင္ပါသတဲ့။
အနာကုိတင္ခ်ာ (Iodine) နဲ႔ တို႔ေပးရပါမယ္။ အနာကို ကိုင္တြယ္တဲ့အခါ လက္ဗလာနဲ႔ မကိုင္ပါ နဲ႔။ လက္အိတ္ဝတ္ၿပီး ကိုင္တြယ္ပါတဲ့။ ပိုးေသေအာင္ င႐ုတ္သီးတို႔၊ ကြမ္းရြက္တို႔ ကြမ္းငံုအုပ္တာတို႔၊ ဆီထည့္တာတို႔၊ ေျမျဖဴသိပ္တာတို႔ မလုပ္ပါနဲ႔။ အနာကို မခ်ဳပ္ပါနဲ႔၊ အနာကို ဖြင့္ထားပါ။ ကာကြယ္ေဆးက ႏွစ္မ်ိဳးရွိတယ္ Rabies Virus ေျခကုပ္မယူႏိုင္ေအာင္ အနာပတ္လည္ထိုးတဲ့ ေသြးရည္ၾကည္ ကာကြယ္ေဆး Rabies Immunoglobulin (RIG) နဲ႔ ေရရွည္မွာ ကာကြယ္ေပး ႏိုင္မယ့္ Anti-Rabies Vaccine ႏွစ္မ်ိဳး ရွိတယ္။ Immunoglobulin ေခၚတဲ့ ပဋိ ပစၥည္းက လူက ထုတ္တဲ့ ပဋိပစၥည္းနဲ႔ ျမင္းက ထုတ္တဲ့ ပဋိပစၥည္းႏွစ္မ်ိဳးရွိတယ္။
လူက ထုတ္တာကို HRIG လို႔ေခၚၿပီး ျမင္းေသြးရည္ၾကည္က ထုတ္ရင္ERIG လို႔ေခၚတယ္။ အနာရဲ႕အတြင္းကိုလည္း ထိုးရမယ္။ အနာေဘးပတ္ပတ္လည္ကို လည္း ထိုးရမယ္။ HRIG ဆိုရင္ 20 IU/ kg ထိုးရမယ္။ERIG ဆိုရင္ HRIG ရဲ႕ ႏွစ္ဆ(20 IU/kg)ထိုးရမယ္။ ေခြးကိုက္ ခံရတဲ့ေနရာမ်ားရင္ ေနရာႏွံ႔ေအာင္ Sterile normal saline နဲ႔ ႏွစ္ဆ၊ သံုးဆ ေရာၿပီး ထိုးရမယ္။ ပိုေနေသးရင္ တင္ပါး တို႔၊ ေပါင္အေရွ႕ပိုင္းတို႔မွာ အသားေဆး IM ထိုးရမယ္တဲ့။ သတ္မွတ္ထားတဲ့ ေဆးအခ်ိန္အဆထက္ ပိုမထိုးပါနဲ႔တဲ့ အရင္တုန္းက ကာကြယ္ ေဆး မထိုးခဲ့ဖူးတဲ့လူေတြမွာသာ လို တယ္။ ျဖစ္ႏိုင္ရင္ေတာ့ ေခြးကိုက္ခံရတဲ့ ေန႔မွာပဲ ထိုးေပးေစခ်င္တယ္။
ေဆးရမႈ ခက္ခဲရင္ေတာ့ ခုနစ္ရက္အတြင္း ထိုးပါ။ ခုနစ္ရက္ေက်ာ္သြားရင္ေတာ့ အက်ိဳး မရွိဘူးလို႔ ဆိုတယ္။ ေခြးကိုေတာ့ ၁၀ ရက္ ေစာင့္ၾကည့္ပါ။ Vaccine ေတြက- - Human diploid cell vaccine (HDCV) - Purified vero cell rabies vaccine (PVRV, Verorob) - Purified chick embryo cell vaccine (PCECV, Rabipur) - Purified duck embryo vaccine (PDEV-Lyssavax) တို႔ ျဖစ္ၾကတယ္။ Nerve tissue ကထုတ္တဲ့ Vaccine ေတြကို သိပ္မသံုးၾကေတာ့ဘူး။ ဠေခခငညန ေတြ ထိုးနည္း ႏွစ္မ်ိဳးရွိတယ္။ တစ္ခုက အသားထဲကို ထိုးတဲ့နည္း (IM) Intramascular နဲ႔ အေရျပားထဲကို ထိုးတဲ့နည္း (ID) Intra-dermal နည္း ေတြျဖစ္တယ္။ Vaccine အသားေဆး ထိုးရမယ့္ေနရာကေတာ့ လက္ေမာင္းပဲ။ ကေလးေတြမွာ ေပါင္ရဲ႕ ေဘးဘက္ပဲ။ တင္ပါးကို မထိုးရဘူး။ အေရျပားထဲကို ထိုးရင္ လက္ေမာင္း၊ လက္ဖ်ံ၊ ေပါင္ရဲ႕ ေဘး၊ ဝမ္းဗိုက္ေအာက္ပိုင္း၊ ပခံုးတို႔မွာ ထိုးလို႔ရတယ္။ အေရျပားထဲကို ထိုးတဲ့ နည္းက အသားေဆးထိုးတာထက္ ေဆး ပမာဏ ထက္ဝက္သက္သာတယ္။ ပိုၿပီး ကာကြယ္ႏိုင္တယ္လို႔ ဆို တယ္။
၂၀၁၀ ျပည့္ႏွစ္အတြက္ WHO ကာကြယ္ေဆး ထိုးနည္း ဇယားေလးေပးထားတယ္။ အသားေဆးထိုးနည္း ႏွစ္မ်ိဳးရွိတယ္။ Essen regimen နဲ႔ Zagreb regimen ဆိုၿပီး ရွိတယ္။ Essen regimen ကေတာ့ ျဖစ္ျဖစ္ခ်င္းမွာ တစ္လံုးထိုး၊ သံုးရက္ေျမာက္မွာ တစ္လံုးထိုး၊ ခုနစ္ရက္ ေျမာက္မွာ တစ္လံုးထိုး၊ ၁၄ ရက္မွာ တစ္လံုးထိုး၊ အရင္ကေတာ့ ၂၈ ရက္မွာ တစ္လံုး ထပ္ထိုးခိုင္းတယ္။ ဒါေပမဲ့ အခု ေလးလံုးပဲ လိုတယ္တဲ့။ Zagreb က ေတာ့ ကိုက္ခံရတဲ့ေန႔မွာ ႏွစ္ေနရာ တစ္ လံုးစီထိုး၊ ႏွစ္ရက္မွာ တစ္လံုး၊ ၂၁ ရက္မွာ တစ္လံုးထိုး၊ ေလးလံုးထိုးရမယ္။ အေရျပားထဲကို ထိုးတဲ့နည္းက ေတာ့ ျဖစ္စေန႔မွာ ႏွစ္ေနရာထိုး၊ သံုးရက္ ေျမာက္ေန႔မွာ ႏွစ္ေနရာထိုး၊ ခုနစ္ရက္ ေျမာက္မွာ ႏွစ္ေနရာထိုး၊ ၂၈ ရက္ၾကာ ရင္ တစ္ေနရာ ထိုးရမယ္။
ဒါက ၾကာရင္ ေမ့သြားမယ္။ ေဆးတစ္လံုးကို ေလးေန ရာခြဲၿပီး တစ္ပတ္အတြင္း ဝ၊ ၃၊ ၇ ထိုးတဲ့နည္းလည္း ေပၚေနတယ္။ အေရ ျပားထဲ Intra-dermal ထိုးတယ္ဆိုတာ အေရျပားေအာက္ Subcutaneous မျဖစ္ဖို႔ သိပ္အေရးႀကီးတာပါပဲ။ "One ID injection, at 4 sites (deltoids and lateral thighs) days 0, 3, 7" တဲ့။ ေခြးကိုက္ခံရတဲ့သူေတြကို WHO က တစ္ဆင့္ သုံးဆင့္ခြဲထားတယ္။ ေခြးကုိ အစာေကၽြးရင္း ထိရုံထိတာ၊ အေရျပားက မေပါက္ျပဲဘူးဆုိရင္ ပထမ အဆင့္ေခၚတယ္။ ဘာမွ ကာကြယ္ေဆးေပးစရာမလုိဘူး။ နည္းနည္းပါးပါး ေပါက္ျပဲတယ္။ ဒါေပမဲ့ ေသြးလည္း မထြက္ဘူးဆုိရင္ ဒုတိယ အဆင့္ ေခၚတယ္။
ကာကြယ္ေဆး (Vaccine) ပဲ ထုိးဖုိ႔လိုတယ္။ အေရျပားေပါက္တယ္၊ ျပဲတယ္၊ ေခြးရူးရဲ႕သြားရည္နဲ႔ ထိတယ္ ဆုိရင္ ေသြးရည္ၾကည္ (RIG) နဲ႔ကာ ကြယ္ေဆး (Vaccine) ႏွစ္မ်ုိးစလုံး ေပးရမယ္တဲ့။ ေခြးေတြ ကုိ ကုိင္တြယ္ေနရတဲ့သူ ဆုိရင္ ကာကြယ္ေဆး ထုိးထားဖုိ႔ ေကာင္းတယ္။ ပထမအၾကိမ္၊ သုံးရက္ၾက တစ္ႀကိမ္၊ ၂၁ သုိ႔မဟုတ္ ၂၈ ရက္ အၾကာမွာ တစ္ၾကိမ္ ထုိးထားရမယ္။ ကာကြယ္ေဆး ႀကိဳထိုး ထားခဲ့ၿပီဆိုရင္ ေခြးကိုက္ခံရရင္ Immunoglobulin (RIG) ရွာဖို႔မလိုေတာ့ဘူး။ ေခြးကို အစာစားတုန္း မစပါနဲ႔။ အိပ္ေန တဲ့ေခြးကိုလည္း မစနဲ႔။ ေခြးငယ္တစ္အုပ္ နဲ႔ ေခြးမႀကီးနားလည္း မကပ္လိုက္ပါနဲ႔ တဲ့။ ေခြးေတြကိုလည္း ကာကြယ္ေဆးထိုး ေပးထားရမယ။္
ပါေမာကၡ ဦးသံစစ္ (အသည္းအထူးကု ဆရာ၀န္ႀကီး)
By Good Health
လူအျပည့္ ေခြးကိုက္ခံရသူေတြကို စနစ္တက် ကာကြယ္ေဆးထိုးေပးေနတာ ေတြ႕ရ တယ္။ ထားဝယ္နယ္တစ္ဝိုက္က လူေတြ ဟာလည္း ေခြးကိုက္ခံရရင္၊ အေကာင္ ကိုက္ခံရရင္ ကာကြယ္ေဆးထိုးရမယ္လို႔ နားလည္ေနတယ္။ သူ႔ေဆးခန္းကို လာ ၾကတယ္။ ေသေသခ်ာခ်ာ မွတ္ထားေပ မယ့္ သံုးႏွစ္လား၊ ငါးႏွစ္လား မမွတ္မိ ေတာ့ဘူး။ ဒီကာလအတြင္းမွာ လူေပါင္း ၁၄၇၀ဝ ေက်ာ္ကို ကာကြယ္ေဆး ထိုး ေပးႏိုင္ခဲ့တယ္။ ဒီအထဲက ခုနစ္ေယာက္ ေလာက္သာ ေခြး႐ူးျပန္ေရာဂါ ရခဲ့ၾက တယ္။
အထူးသျဖင့္ မ်က္ခြံေအာက္ ေခြး ကိုက္ခံရတဲ့လူနာ၊ နားအေနာက္ ေခြး ကိုက္ခံရတဲ့လူနာ၊ အခ်ိန္ေနာက္က်မွ ကာကြယ္ေဆးထိုးသူ၊ ေခြးကိုက္ဒဏ္ရာ ကို ဖြင့္မထားဘဲ ခ်ဳပ္ၿပီး ပိတ္ထားသူေတြ မွာ ေတြ႕ရသတဲ့။ အားက်လို႔ ရန္ကုန္ ေရာက္တဲ့အခါ ေခြးကိုက္ခံရသူေတြ အတြက္ ေဆးခန္းတစ္ခုဖြင့္ရင္ ေကာင္း မွာပဲလို႔ ၾကံစည္စိတ္ကူးေပမယ့္ အခ်ိန္ ေပးႏိုင္တဲ့ ြဏ ဆရာဝန္တစ္ဦးကသာ ကိုယ့္ထက္ပိုၿပီး အရာေရာက္မယ္ဆိုတာ ကိုယ့္ေဆးခန္းမန္ေနဂ်ာက ရွင္းျပေတာ့မွ သေဘာေပါက္သြားတယ္။ေခြးကိုက္ခံရလုိ႔ ေဆးခန္း ႀကီးသြားရမယ္ ဆုိရင္ေတာင္ ေခြးရူးျပန္ကာကြယ္ေဆးက အဆင္သင့္ရွိခ်င္မွ ရွိမယ္။ စနစ္တက် ထုိးတတ္ခ်င္မွ ထုိးတတ္မယ္။ စနစ္တက် လမ္းညႊန္ခ်င္မွ လမ္းညႊန္တတ္မယ္။ စနစ္တက် ထုိးတတ္တဲ့လူရွိရင္ေတာင္ မွ ဒီလူဟာ ေဆးခန္းမွာ အျမဲရွိခ်င္မွ ရွိမယ္။
ကုန္၊ မႏၱေလး စတဲ့ ၿမိဳ႕ႀကီး ေပၚက ြဏ ဆရာဝန္ေတြက ေခြးကိုက္ခံ ရတဲ့လူနာ ေတြကို စနစ္တက်ထိုးေပးတဲ့ ေဆးခန္း ေလးျဖစ္ေအာင္ ႀကိဳးစားေစခ်င္တယ္။ ဘာလုိ႔ ဒီေဆးခန္းေတြဟာ အေရးႀကီးရတာလည္းဆုိေတာ့ ေခြးကိုက္ခံ၇ျပီး ေခြးရူးျပန္ျဖစ္သူ အားလုံးနိးပါး အသက္ ဆုံးရွဳံးႏုိင္လုိ႔ပါပဲ။ ေခြးကုိက္ခံရျပီး၊ အေကာင္ကိုက္ခံရျပီး စနစ္တက် ကာကြယ္ေဆးထုိးႏုိင္ရင္ ရာႏွဳန္းျပည့္ တားဆီးႏုိင္တဲ့ ေရာဂါ တစ္ခုျဖစ္ေနလို႔ပါပဲ မႏၱေလး ေဆးတကၠသိုလ္ ေဆးပညာ ပါေမာကၡဌာနမွဴး ဦးေအာင္ႀကီးက ေမာ္လၿမိဳင္ဆရာဝန္အသင္း ေဆးပညာ ႏွီးေႏွာပြဲမွာ ေဟာေျပာသြားတယ္။
ေခြးကိုက္ခံရပဲ ခံရ၊ ေခြးသြားနဲ႔ ျခစ္မိ ပဲ ျခစ္မိ၊ ေပါ့ဆေနလို႔ မရပါဘူးတဲ့။ ေခြး က ႐ူးလို႔ ကိုက္တာမဟုတ္ဘူး။ ေခြးကို စမိလို႔ ကိုက္တာ။ ကစားရင္း၊ ေဆာ့ရင္း ကိုက္မိတာ၊ ျခစ္မိတာဆိုၿပီး မေပါ့ဆပါ နဲ႔တဲ့။ ေခြးကို ကာကြယ္ေဆးထိုးထားတာ ပဲဆိုၿပီးလည္း မေပါ့ပါနဲ႔တဲ့။ ေခြးကိုက္ခံရတဲ့ သို႔မဟုတ္ သြားျခစ္ ခံရတဲ့ဒဏ္ရာကို ျပဳစုကုသျခင္းနဲ႔ PEP (Post-exposure Prophylaxis) လို႔ ေခၚတဲ့ ကာကြယ္ေဆးထိုးျခင္းဆိုတဲ့ အပိုင္းႏွစ္ပိုင္းရွိပါသတဲ့။ ႐ိုင္းတဲ့ေခြး၊ ေလလြင့္တဲ့ေခြးေတြဟာ အႏၱရာယ္ရွိ သလို ခ်စ္စရာေကာင္းတဲ့ အနီးကပ္ေခြး ကလည္း အႏၱရာယ္ရွိတာပါပဲတဲ့။ WHO ကေတာ ့အနာကုိ ေရနဲ႔ ေသေသ ခ်ာခ်ာ စင္ေအာင္ ေဆးရမယ္။ ဆပ္ျပာနဲ႔ ေသေသခ်ာခ်ာေဆးရမယ္။ ဆပ္ျပာကုိအနာကို မရႏုိင္ရင္ေတာင္မွ ေရနဲ႔ေသခ်ာ ေျပာင္ ေအာင္ ၁၀ မိနစ္ေလာက္ေဆးရမယ္တဲ့။ ဒီလုိေရးေဆးတာနဲ႔ပဲ ေခြးရူးျပန္ေရာဂါ ျဖစ္ႏွဳန္းကုိ ၉၀ ရာခုိင္ႏွဳန္း ေလာက္ေလွ်ာ့ခ်ႏုိင္ပါသတဲ့။
အနာကုိတင္ခ်ာ (Iodine) နဲ႔ တို႔ေပးရပါမယ္။ အနာကို ကိုင္တြယ္တဲ့အခါ လက္ဗလာနဲ႔ မကိုင္ပါ နဲ႔။ လက္အိတ္ဝတ္ၿပီး ကိုင္တြယ္ပါတဲ့။ ပိုးေသေအာင္ င႐ုတ္သီးတို႔၊ ကြမ္းရြက္တို႔ ကြမ္းငံုအုပ္တာတို႔၊ ဆီထည့္တာတို႔၊ ေျမျဖဴသိပ္တာတို႔ မလုပ္ပါနဲ႔။ အနာကို မခ်ဳပ္ပါနဲ႔၊ အနာကို ဖြင့္ထားပါ။ ကာကြယ္ေဆးက ႏွစ္မ်ိဳးရွိတယ္ Rabies Virus ေျခကုပ္မယူႏိုင္ေအာင္ အနာပတ္လည္ထိုးတဲ့ ေသြးရည္ၾကည္ ကာကြယ္ေဆး Rabies Immunoglobulin (RIG) နဲ႔ ေရရွည္မွာ ကာကြယ္ေပး ႏိုင္မယ့္ Anti-Rabies Vaccine ႏွစ္မ်ိဳး ရွိတယ္။ Immunoglobulin ေခၚတဲ့ ပဋိ ပစၥည္းက လူက ထုတ္တဲ့ ပဋိပစၥည္းနဲ႔ ျမင္းက ထုတ္တဲ့ ပဋိပစၥည္းႏွစ္မ်ိဳးရွိတယ္။
လူက ထုတ္တာကို HRIG လို႔ေခၚၿပီး ျမင္းေသြးရည္ၾကည္က ထုတ္ရင္ERIG လို႔ေခၚတယ္။ အနာရဲ႕အတြင္းကိုလည္း ထိုးရမယ္။ အနာေဘးပတ္ပတ္လည္ကို လည္း ထိုးရမယ္။ HRIG ဆိုရင္ 20 IU/ kg ထိုးရမယ္။ERIG ဆိုရင္ HRIG ရဲ႕ ႏွစ္ဆ(20 IU/kg)ထိုးရမယ္။ ေခြးကိုက္ ခံရတဲ့ေနရာမ်ားရင္ ေနရာႏွံ႔ေအာင္ Sterile normal saline နဲ႔ ႏွစ္ဆ၊ သံုးဆ ေရာၿပီး ထိုးရမယ္။ ပိုေနေသးရင္ တင္ပါး တို႔၊ ေပါင္အေရွ႕ပိုင္းတို႔မွာ အသားေဆး IM ထိုးရမယ္တဲ့။ သတ္မွတ္ထားတဲ့ ေဆးအခ်ိန္အဆထက္ ပိုမထိုးပါနဲ႔တဲ့ အရင္တုန္းက ကာကြယ္ ေဆး မထိုးခဲ့ဖူးတဲ့လူေတြမွာသာ လို တယ္။ ျဖစ္ႏိုင္ရင္ေတာ့ ေခြးကိုက္ခံရတဲ့ ေန႔မွာပဲ ထိုးေပးေစခ်င္တယ္။
ေဆးရမႈ ခက္ခဲရင္ေတာ့ ခုနစ္ရက္အတြင္း ထိုးပါ။ ခုနစ္ရက္ေက်ာ္သြားရင္ေတာ့ အက်ိဳး မရွိဘူးလို႔ ဆိုတယ္။ ေခြးကိုေတာ့ ၁၀ ရက္ ေစာင့္ၾကည့္ပါ။ Vaccine ေတြက- - Human diploid cell vaccine (HDCV) - Purified vero cell rabies vaccine (PVRV, Verorob) - Purified chick embryo cell vaccine (PCECV, Rabipur) - Purified duck embryo vaccine (PDEV-Lyssavax) တို႔ ျဖစ္ၾကတယ္။ Nerve tissue ကထုတ္တဲ့ Vaccine ေတြကို သိပ္မသံုးၾကေတာ့ဘူး။ ဠေခခငညန ေတြ ထိုးနည္း ႏွစ္မ်ိဳးရွိတယ္။ တစ္ခုက အသားထဲကို ထိုးတဲ့နည္း (IM) Intramascular နဲ႔ အေရျပားထဲကို ထိုးတဲ့နည္း (ID) Intra-dermal နည္း ေတြျဖစ္တယ္။ Vaccine အသားေဆး ထိုးရမယ့္ေနရာကေတာ့ လက္ေမာင္းပဲ။ ကေလးေတြမွာ ေပါင္ရဲ႕ ေဘးဘက္ပဲ။ တင္ပါးကို မထိုးရဘူး။ အေရျပားထဲကို ထိုးရင္ လက္ေမာင္း၊ လက္ဖ်ံ၊ ေပါင္ရဲ႕ ေဘး၊ ဝမ္းဗိုက္ေအာက္ပိုင္း၊ ပခံုးတို႔မွာ ထိုးလို႔ရတယ္။ အေရျပားထဲကို ထိုးတဲ့ နည္းက အသားေဆးထိုးတာထက္ ေဆး ပမာဏ ထက္ဝက္သက္သာတယ္။ ပိုၿပီး ကာကြယ္ႏိုင္တယ္လို႔ ဆို တယ္။
၂၀၁၀ ျပည့္ႏွစ္အတြက္ WHO ကာကြယ္ေဆး ထိုးနည္း ဇယားေလးေပးထားတယ္။ အသားေဆးထိုးနည္း ႏွစ္မ်ိဳးရွိတယ္။ Essen regimen နဲ႔ Zagreb regimen ဆိုၿပီး ရွိတယ္။ Essen regimen ကေတာ့ ျဖစ္ျဖစ္ခ်င္းမွာ တစ္လံုးထိုး၊ သံုးရက္ေျမာက္မွာ တစ္လံုးထိုး၊ ခုနစ္ရက္ ေျမာက္မွာ တစ္လံုးထိုး၊ ၁၄ ရက္မွာ တစ္လံုးထိုး၊ အရင္ကေတာ့ ၂၈ ရက္မွာ တစ္လံုး ထပ္ထိုးခိုင္းတယ္။ ဒါေပမဲ့ အခု ေလးလံုးပဲ လိုတယ္တဲ့။ Zagreb က ေတာ့ ကိုက္ခံရတဲ့ေန႔မွာ ႏွစ္ေနရာ တစ္ လံုးစီထိုး၊ ႏွစ္ရက္မွာ တစ္လံုး၊ ၂၁ ရက္မွာ တစ္လံုးထိုး၊ ေလးလံုးထိုးရမယ္။ အေရျပားထဲကို ထိုးတဲ့နည္းက ေတာ့ ျဖစ္စေန႔မွာ ႏွစ္ေနရာထိုး၊ သံုးရက္ ေျမာက္ေန႔မွာ ႏွစ္ေနရာထိုး၊ ခုနစ္ရက္ ေျမာက္မွာ ႏွစ္ေနရာထိုး၊ ၂၈ ရက္ၾကာ ရင္ တစ္ေနရာ ထိုးရမယ္။
ဒါက ၾကာရင္ ေမ့သြားမယ္။ ေဆးတစ္လံုးကို ေလးေန ရာခြဲၿပီး တစ္ပတ္အတြင္း ဝ၊ ၃၊ ၇ ထိုးတဲ့နည္းလည္း ေပၚေနတယ္။ အေရ ျပားထဲ Intra-dermal ထိုးတယ္ဆိုတာ အေရျပားေအာက္ Subcutaneous မျဖစ္ဖို႔ သိပ္အေရးႀကီးတာပါပဲ။ "One ID injection, at 4 sites (deltoids and lateral thighs) days 0, 3, 7" တဲ့။ ေခြးကိုက္ခံရတဲ့သူေတြကို WHO က တစ္ဆင့္ သုံးဆင့္ခြဲထားတယ္။ ေခြးကုိ အစာေကၽြးရင္း ထိရုံထိတာ၊ အေရျပားက မေပါက္ျပဲဘူးဆုိရင္ ပထမ အဆင့္ေခၚတယ္။ ဘာမွ ကာကြယ္ေဆးေပးစရာမလုိဘူး။ နည္းနည္းပါးပါး ေပါက္ျပဲတယ္။ ဒါေပမဲ့ ေသြးလည္း မထြက္ဘူးဆုိရင္ ဒုတိယ အဆင့္ ေခၚတယ္။
ကာကြယ္ေဆး (Vaccine) ပဲ ထုိးဖုိ႔လိုတယ္။ အေရျပားေပါက္တယ္၊ ျပဲတယ္၊ ေခြးရူးရဲ႕သြားရည္နဲ႔ ထိတယ္ ဆုိရင္ ေသြးရည္ၾကည္ (RIG) နဲ႔ကာ ကြယ္ေဆး (Vaccine) ႏွစ္မ်ုိးစလုံး ေပးရမယ္တဲ့။ ေခြးေတြ ကုိ ကုိင္တြယ္ေနရတဲ့သူ ဆုိရင္ ကာကြယ္ေဆး ထုိးထားဖုိ႔ ေကာင္းတယ္။ ပထမအၾကိမ္၊ သုံးရက္ၾက တစ္ႀကိမ္၊ ၂၁ သုိ႔မဟုတ္ ၂၈ ရက္ အၾကာမွာ တစ္ၾကိမ္ ထုိးထားရမယ္။ ကာကြယ္ေဆး ႀကိဳထိုး ထားခဲ့ၿပီဆိုရင္ ေခြးကိုက္ခံရရင္ Immunoglobulin (RIG) ရွာဖို႔မလိုေတာ့ဘူး။ ေခြးကို အစာစားတုန္း မစပါနဲ႔။ အိပ္ေန တဲ့ေခြးကိုလည္း မစနဲ႔။ ေခြးငယ္တစ္အုပ္ နဲ႔ ေခြးမႀကီးနားလည္း မကပ္လိုက္ပါနဲ႔ တဲ့။ ေခြးေတြကိုလည္း ကာကြယ္ေဆးထိုး ေပးထားရမယ။္
ပါေမာကၡ ဦးသံစစ္ (အသည္းအထူးကု ဆရာ၀န္ႀကီး)
By Good Health
0 comments:
Post a Comment